رسیدگی سیستمی مالیات چیست؟ بررسی کامل قوانین، مراحل، نکات و نحوه اعتراض
در سالهای اخیر، سازمان امور مالیاتی با راهاندازی سامانههای هوشمند نظیر اینِتا (سامانه یکپارچه اطلاعات مؤدیان مالیاتی) پایانههای فروشگاهی، سامانه مودیان، درگاه ملی خدمات مالیاتی و اتصال به استعلامهای بیندستگاهی، فرآیند رسیدگی مالیاتی را از روش سنتی و دفتری به رسیدگی سیستمی و مبتنی بر داده تبدیل کرده است.
در این نوع رسیدگی، ممیز مالیاتی کمتر به اسناد فیزیکی متکی است و بیشتر با ردازش دادههای بانکی، تراکنشهای کارتخوان، صورتحسابهای الکترونیکی، گزارش خرید و فروش، اطلاعات طرفین معامله، اطلاعات گمرکی، بیمهای، ثبتی و بانکی** تصمیم میگیرد.
اگر حسابدار یا مؤدی با شیوه کار این سامانهها آشنا نباشد، ممکن است بدون اینکه خلافی انجام داده باشد، دچار برآوردهای سنگین یا تشخیص علیالرأس غیرمستقیم شود. در این مقاله به صورت ساده و عملی به شما توضیح میدهم که:
– رسیدگی سیستمی چیست؟
– ممیز از کجا اطلاعات را جمعآوری میکند؟
– چه معیارهایی برای تشخیص درآمد دارد؟
– نکات قانونی فرایند رسیدگی چیست؟
– چگونه به نتیجه رسیدگی اعتراض کنیم؟
تمام اطلاعات زیر بر اساس قانون مالیاتهای مستقیم، قانون پایانههای فروشگاهی، قانون ارزش افزوده و دستورالعملهای سازمان امور مالیاتی تهیه شده است.
رسیدگی سیستمی مالیات یعنی چه؟
رسیدگی سیستمی یعنی ممیز مالیاتی برای تشخیص درآمد، هزینه و سود، به جای بررسی صرف دفاتر، از دادههای ثبتشده در سامانههای مختلف استفاده میکند.
مهمترین دادههایی که در رسیدگی سیستمی تحلیل میشود:
– تراکنشهای بانکی
– تراکنش کارتخوان
– صورتحسابهای الکترونیکی سامانه مؤدیان
– اطلاعات طرفین معامله در سامانه معاملات
– گزارش فروش آنلاین (دیجیتال)
– استعلام بیمهای
– استعلام گمرکی و واردات
– استعلام ثبت اسناد
– گزارش فعالیت درگاه پرداخت (PG)
– اطلاعات املاک، خودرو، سرقفلی و داراییهای سرمایهای
– اطلاعات اظهارنامههای ارزش افزوده
این اطلاعات در سامانه یکپارچه مالیاتی (اینِتا)تجمیع میشود و ممیز با تکیه بر آن به درآمد سالانه یک مؤدی میرسد.
مبنای قانونی رسیدگی سیستمی
رسیدگی سیستمی بر پایه چند ماده کلیدی قانون مالیات مستند است:
۱. ماده ۹۷ اصلاحی قانون مالیاتهای مستقیم
این ماده میگوید:
تشخیص مالیات بر اساس اظهار مودی است مگر اینکه:
– اطلاعات سیستمی با اظهارنامه همخوان نباشد
– مستندات باعث رد دفاتر شود
– مؤدی به سامانههای قانونی مثل سامانه مودیان متصل نشده باشد
در این حالت، اداره مالیاتی بر اساس دادههای موجود درآمد را تعیین میکند.
۲. ماده ۱۶۹ قانون مالیاتها
تمام اشخاص مکلفند اطلاعات معاملات و صورتحسابها را به صورت الکترونیکی ارسال کنند.
سازمان نیز مجاز است از این اطلاعات برای تعیین درآمد واقعی استفاده کند.
۳. قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مودیان
هر صاحب کسبوکار موظف است تمامی فروشها را در سامانه مؤدیان ثبت و صورتحساب الکترونیکی صادر کند.
چنانچه این اطلاعات ارسال نشود، ممیز مالیاتی از اطلاعات بانکی و تراکنشها برای تشخیص درآمد استفاده میکند.
۴. ماده ۲۲۹
به ممیز اجازه میدهد از هرگونه اطلاعات لازم برای تشخیص درآمد استفاده کند.
روشهای رایج سازمان در رسیدگی سیستمی
۱. رسیدگی بر اساس تراکنش بانکی
مهمترین شاخص ممیز در سالهای اخیر گردش حساب بانکی است.
طبق بخشنامه ۲۰۰/۱۴۰۰:
– ورودی حسابها اگر تکرارپذیر و ماهیت درآمدی داشته باشد، درآمد محسوب میشود
– مگر اینکه مؤدی دلیل و سند ارائه کند
۲. رسیدگی بر اساس تراکنش کارتخوان
از سال ۱۴۰۲ به بعد، تمام کارتخوانها به پرونده مالیاتی وصل شدهاند.
بنابراین:
– تمام مبالغ پوز = درآمد مشمول بررسی
اگر مؤدی کارتخوان را به حساب شخصی متصل کرده باشد، همچنان درآمد محسوب میشود مگر خلاف آن اثبات شود.
۳. رسیدگی بر اساس صورتحساب الکترونیکی
در سامانه مودیان:
– فاکتورهای فروش
– گزارش خرید
– گزارش قراردادها
به صورت سیستمی توسط سازمان تحلیل و با اظهارنامه مقایسه میشود.
۴. رسیدگی بر اساس اطلاعات طرف مقابل
اگر شما فاکتور صادر نکرده باشید اما طرف مقابل فاکتور خرید از شما ثبت کرده باشد:
– سازمان این درآمد را برای شما ثبت میکند
– مگر اینکه اعتراض کنید و خلاف آن را ثابت کنید
۵. رسیدگی بر اساس صورت معاملات فصلی
اگر فروش در معاملات فصلی ثبت شده باشد اما در اظهارنامه ثبت نشده باشد، اختلاف منبع تشخیص مالیات است.
مهمترین دلایل افزایش مالیات هنگام رسیدگی سیستمی
– عدم ارسال صورتحساب الکترونیکی
– وجود تراکنشهای بانکی زیاد
– استفاده از کارتخوان روی حساب شخصی
– ثبت فاکتور توسط طرف مقابل
– اختلاف اظهارنامه عملکرد و ارزش افزوده
– عدم ارسال معاملات فصلی
– عدم ثبت نام در سامانه مودیان
– مغایرت بین خرید و فروش گزارش شده
چطور دفاتر و مستندات خود را برای رسیدگی سیستمی آماده کنیم؟
۱. کنترل کامل تراکنشهای بانکی
تمام گردشهای ورودی را دستهبندی کنید:
– درآمد
– انتقال بین حسابها
– دریافت از شرکا
– وام
– فروش دارایی
– برگشت از خرید
هر کدام باید مدرک قابل ارائه داشته باشد.
۲. ثبت منظم فعالیت در سامانه مودیان
– صدور صورتحساب الکترونیکی
– ثبت خریدها
– ثبت قراردادها
– جلوگیری از مغایرت با ارزش افزوده و معاملات فصلی
۳. تحلیل اختلافات قبل از رسیدگی
بهتر است قبل از دعوت نامه رسیدگی، از حسابدار بخواهید مغایرتهای زیر را بررسی کند:
– اختلاف کارتخوان با اظهارنامه
– اختلاف تراکنش بانکی با دفاتر
– اختلاف صورت معاملات فصلی
– اختلاف اظهارنامه ارزش افزوده
۴. نگهداری مستندات قانونی
تمام اسناد باید مطابق **ماده ۲۳ قانون مالیاتها حداقل ۱۰ سال نگهداری شود.
نحوه اعتراض به رسیدگی سیستمی مالیاتی
اگر ممیز مالیاتی براساس دادههای سیستمی درآمد را بیشتر از واقع تشخیص دهد، شما حق اعتراض دارید.
مراحل اعتراض قانونی:
۱. اعتراض به برگ تشخیص
ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ (ماده ۲۳۸)
در این مرحله باید:
– دلایل
– مستندات
– مغایرتهای سیستمی
– تراکنشهای غیر درآمدی
با متن حقوقی و حرفهای ارسال شود.
۲. درخواست رسیدگی در هیات حل اختلاف بدوی
اگر ممیز نپذیرد، پرونده به هیات سه نفره میرود.
۳. هیات حل اختلاف تجدیدنظر
اگر باز هم مؤدی قانع نشود، میتواند مرحله بعدی را دنبال کند.
۴. شکایت به شورای عالی مالیاتی
در صورت تخلف قانونی در رسیدگی.
۵. شکایت دیوان عدالت اداری
آخرین مرحله اعتراض.
نکات طلایی برای موفقیت در اعتراض مالیاتی
– اعتراض باید مستند به قانون باشد.
– صرفاً گفتن «این درآمد نیست» پذیرفته نمیشود؛ باید مدرک ارائه کنید.
– حتماً استناد به مواد ۹۷، ۲۳۷، ۲۳۸، ۲۵۱ قانون مالیاتها انجام شود.
– تراکنشهای شخصی را با مدارک کامل تفکیک کنید.
– اگر طرف مقابل اشتباه ثبت کرده، گواهی طرف مقابل بگیرید.
– برای قراردادهای صوری یا اشتباه، اسناد فسخ تهیه کنید.
نتیجهگیری
رسیدگی سیستمی مالیات در ایران به دلیل گسترش سامانههای هوشمند، روزبهروز دقیقتر و سختگیرانهتر میشود. اگر مؤدی یا حسابدار با روندهای جدید، قوانین سامانه مؤدیان، پایانههای فروشگاهی و شیوه تحلیل اطلاعات بانکی آشنا نباشد، ممکن است با تشخیصهای سنگین روبهرو شود. به همین دلیل، بهترین راه، ثبت شفاف، ارسال کامل اطلاعات و کنترل دقیق دادهها است. همچنین در صورت بروز اختلاف، قانون مالیاتها مسیر دقیق و شفافی برای اعتراض در اختیار مؤدی قرار داده است.
پنج سؤال متداول درباره رسیدگی سیستمی مالیات
۱. آیا تمام تراکنشهای بانکی درآمد محسوب میشود؟
خیر. فقط تراکنشهایی که ماهیت درآمدی داشته باشند. مؤدی باید با سند ثابت کند که سایر تراکنشها درآمد نیست.
۲. اگر کارتخوان روی حساب شخصی باشد چه میشود؟
طبق قانون، تمام مبالغ کارتخوان درآمد محسوب میشود مگر خلاف آن با سند ثابت شود.
۳. اگر طرف مقابل اشتباهی فاکتور صادر کند چه باید کرد؟
باید:
– گواهی کتبی طرف مقابل
– اصلاح فاکتور در سامانه
– ارائه توضیحات در رسیدگی
انجام شود.
۴. اگر به برآورد سامانه اینِتا اعتراض داشته باشیم چکار کنیم؟
باید کتباً به برگ تشخیص اعتراض کنید و مدارک لازم را به ۲۳۸ ارائه دهید.
۵. آیا دفاتر فیزیکی هنوز ارزش دارد؟
بله. اگر دفاتر صحیح و بدون ایراد باشد، طبق ماده ۹۷ ملاک تشخیص قرار میگیرد؛ اما رسیدگی سیستمی نیز مکمل آن است.
